Charakterystyka
Tylicz przeszedł trzy cykle miejskości: lokację przed 1325 r., ponowną z rąk Kazimierza Wielkiego w 1363 r. i trzecią, biskupa krakowskiego Piotra Tylickiego z 1612 r., nadaną „na wzór miasta Muszyny” i zakończoną degradacją w 1935 r. Leży u zbiegu Muszynki i Mochnaczki, na styku Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego, przy Przełęczy Tylickiej (683 m n.p.m.) i dawnym przejściu granicznym Muszynka–Kurov, na historycznym szlaku polsko-węgierskim. Substancja zabytkowa sprowadza się do dwóch obiektów w rejestrze — drewnianego kościoła św. Piotra i Pawła oraz dawnej cerkwi greckokatolickiej św. Kosmy i Damiana; poza nimi dane nie wykazują ani jednego obiektu chronionego, a wysoki licznik świątyń w OSM to w istocie 44 kapliczki przydrożne. Miejscowość działa dziś jako ośrodek uzdrowiskowo-narciarski: źródła szczaw z dwiema pijalniami, mofety, rozlewnia z 1992 r., Park Zdrojowy z lat 2004–2005 i cztery ośrodki narciarskie, przy ludności rosnącej od 1172 osób w 1965 r. do 1898 w 2011 r.
Ocena w rubryce
| Kryterium | Ocena | Waga | Uzasadnienie |
|---|---|---|---|
| K1 Czytelność układu | 3 | ×1,75 | OSM potwierdza węzeł „Rynek” (na fotografii z pomnikiem Pułaskiego), a rdzeń liczy 48 ulic i 801 budynków przy 1,9 tys. mieszkańców, co świadczy o zwartej strukturze; materiał nie opisuje jednak ani kształtu placu, ani pierzei, a heritage = 0 wskazuje, że obudowa rynku nie jest objęta ochroną. |
| K2 Substancja zabytkowa | 3 | ×1,75 | W rejestrze zabytków województwa małopolskiego figurują tylko dwa obiekty — drewniany kościół parafialny św. Piotra i Pawła oraz dawna cerkiew greckokatolicka św. Kosmy i Damiana wraz z otoczeniem i drzewostanem; heritage = 0, a cały wykaz historic to 44 kapliczki przydrożne i 9 pomników, więc poza dwiema świątyniami materiał nie wykazuje substancji. |
| K3 Sytuacja krajobrazowa | 3 | ×1,25 | Położenie u zbiegu Muszynki i potoku Mochnaczka, na granicy Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego, przy Przełęczy Tylickiej (683 m n.p.m.) i przełomie Muszynki określonym w artykule jako malowniczy — to klasyczny układ bramy górskiej, brak natomiast dowodu na dominantę rozpoznawalną z zewnątrz. |
| K4 Palimpsest kulturowy | 4 | ×1 | Dawna cerkiew greckokatolicka jest twardym śladem pogranicza wschodniego, wzmocnionym przynależnością do Kresu Muszyńskiego biskupów krakowskich (Miastko alias Novum Oppidum), bliskością granicy węgiersko-słowackiej (spalenie miasta przez wojska węgierskie w 1410 r., opór wobec słowackich wozów pancernych w 1939 r.) i zapisem o napływie Żydów po 1781 r. |
| K5 Integralność wizualna | 3 | ×1,75 | Zero bloków w promieniu 600 m i pięć obiektów przemysłowych w promieniu 1500 m (w tym rozlewnia wód z 1992 r.), ale presja inwestycyjna jest udokumentowana: budynków mieszkalnych przybyło z 256 w 1900 r. do 390 w 2002 r., a bezpośrednio przy miejscowości działają cztery ośrodki narciarskie z wyciągami. |
| K6 Żywotność | 4 | ×1 | Ludność rośnie od 1172 osób w 1965 r. do 1898 w 2011 r. (1915 wg Wikidanych), a funkcje są zróżnicowane: pijalnie wód mineralnych, rozlewnia od 1992 r., Park Zdrojowy z lat 2004–2005, gimnazjum, OSP włączona w 2001 r. do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego i stowarzyszenie rozwoju z 2010 r. |
| K7 Genius loci | 3 | ×1,5 | Tożsamość opiera się na pamięci konfederacji barskiej (stacjonowanie 1769–1770, część wsi Konfederatka, pomnik Pułaskiego na rynku, Kopiec Pułaskiego na szlaku) oraz na obchodach lokacyjnych 600- i 650-lecia z własnymi wydawnictwami, ale materiał nie wykazuje festiwalu ani literatury o zasięgu ponadlokalnym, a rozpoznawalność przejmuje Krynica-Zdrój oddalona o 6 km. |
Skala 0–5 w każdym kryterium. Wagi wyprowadzone z porównania z miastami, których zespół staromiejski uznano za pomnik historii — nie wpisane z góry. Maksimum 50 punktów; ocena wybitna od 36, znacząca od 33.
Zastrzeżenia. Pułapka materiału: pole swiatynie = 33 przy heritage = 0 i wykazie historic złożonym wyłącznie z 44 kapliczek i 9 pomników oznacza, że licznik zlicza kapliczki przydrożne, nie kościoły — nie wolno z niego wnioskować o substancji sakralnej. K1 opiera się wyłącznie na nazwie „Rynek” w OSM, liczbie ulic i podpisie fotografii; materiał nie rozstrzyga o kształcie placu, regularności ani stanie pierzei, a przy heritage = 0 zabudowa rynku jest prawdopodobnie w większości współczesna [do weryfikacji]. Zapis „1781 – włączenie do dóbr kameralnych. Napływ Żydów” nie ma w materiale żadnego odpowiednika materialnego — brak synagogi i kirkutu w danych i w rejestrze [do weryfikacji]. Spadek ludności z 1812 osób w 1943 r. do 1172 w 1965 r. jest w materiale samą liczbą; artykuł nie nazywa przyczyny, więc nie przypisuję go powojennym wysiedleniom [do weryfikacji]. K6 nie rozstrzyga kwestii sezonowości: cztery ośrodki narciarskie i funkcje zdrojowe sugerują gospodarkę dwusezonową, a materiał nie mówi nic o lokalach czynnych poza sezonem [do weryfikacji]. Od 1975 r. Tylicz należy do Gminy Uzdrowiskowej Krynica i nie ma własnych funkcji administracyjnych.
Fakty
- Typ ośrodka
- dawne miasto biskupie / uzdrowisko górskie na pograniczu
- Dziś
- gm. Krynica-Zdrój, pow. nowosądecki, woj. małopolskie
- Ludność
- ≈1,9 tys.
- Makroregion
- Beskidy Zachodnie
- Mezoregion
- Beskid Sądecki
- Województwo 1975–98
- nowosądeckie
- Prawa miejskie
- prawa miejskie utracone w 1934 — dziś wieś