110 miast do 15 000 mieszkańców · regiony fizycznogeograficzne

Perły małych miast
rozkład 110 kandydatów

Miasta do 15 000 mieszkańców ocenione w siedmiu kryteriach — układ urbanistyczny, substancja, krajobraz, palimpsest, integralność, żywotność, genius loci. Trzy pierwsze liczą się podwójnie, maksimum to 50 punktów. Kliknij punkt na mapie albo wiersz tabeli, żeby zobaczyć pełną ocenę.

perła ≥40 półperła 30–39 słaby <30 romb = miasto zdegradowane (utraciło prawa miejskie) koło = miasto z prawami miejskimi · wielkość punktu = suma punktów

Wszystkie oceny

Miasto	Makroregion	Mezoregion	Dziś	Ludność	Typ	K1–K7	Suma

Jak liczone są punkty

siedem kryteriów, trzy pierwsze podwójnie, maksimum 50

K1 · Czytelność układu ×2 Czy rozplanowanie miasta daje się odczytać w terenie: rynek, sieć ulic, relacja kościół–rynek–brama, nienaruszona skala zabudowy. Nie chodzi o wiek, lecz o to, czy założenie wciąż działa jako całość.

K2 · Substancja zabytkowa ×2 Realna, nie szczątkowa: zespół kamienic, zamek, klasztor, architektura drewniana albo uzdrowiskowa, fortyfikacje, cerkwie, synagogi. Jeden zabytek klasy najwyższej nie równoważy pustki wokół.

K3 · Sytuacja krajobrazowa ×2 Czy miasto ma dominantę i widok: skarpa, meander rzeki, brama górska, jezioro, wąwozy. Sprawdzian prosty — czy sylwetę da się rozpoznać z zewnątrz.

K4 · Palimpsest kulturowy Nawarstwienia i pogranicza: żydowskie, prawosławne, ormiańskie, niemieckie, łemkowskie, hanzeatyckie, staroobrzędowe. Liczy się ślad materialny albo żywa pamięć, nie sama historia z podręcznika.

K5 · Integralność wizualna Brak dewastacji: blokowiska w centrum, ekranu wielkiej płyty, zakładu górującego nad układem, plaży billboardów, plastikowej stolarki w pierzei rynku.

K6 · Żywotność Czy miasto działa jako organizm: mieszkańcy, lokale, życie poza sezonem. Ani skansen, ani sypialnia, ani miasto wyludnione.

K7 · Genius loci Tożsamość przekraczająca wielkość: kolonia artystyczna, festiwal, literatura, mit miejsca. To kryterium najbardziej uznaniowe i dlatego liczy się pojedynczo.

Progi

perła — 40 punktów i więcej

półperła — 30–39

słaby kandydat — poniżej 30

Rozpoznawalność

Trzeci wymiar obok punktacji i oceny: jak bardzo miasto jest już odkryte. Mierzony odwiedzinami artykułu w polskiej Wikipedii — okres 2019–2021 jako odniesienie, 2024–2026 jako stan bieżący.

uznana perła — od dawna na mapie Polski: wysoka oglądalność już w okresie odniesienia.

zyskująca na znaczeniu — wyraźny wzrost zainteresowania względem tego okresu.

nieodkryta jeszcze — niska oglądalność i brak wyraźnego wzrostu.

Progi wzięte z rozkładu (tercyle), nie z sufitu. Miara przybliża zainteresowanie, nie jakość ani ruch turystyczny — wysoka pozycja nie znaczy, że miasto jest lepsze, a niska bywa najciekawsza.

Punktacja porządkuje, nie mierzy. Rozstrzygające są progi, nie różnice jedno- czy dwupunktowe.

Rozkład

wykresy liczone na aktualnie przefiltrowanym zbiorze

Punktacja

liczba miast dla każdej wartości sumy; pionowe linie to progi 30 i 40

Średnia ocena w kryteriach

skala 0–5; K1–K3 liczone podwójnie, i to one przesądzają o wyniku

Makroregiony fizycznogeograficzne

podział Kondrackiego, poziom makroregionu — jedno pole = jeden kandydat, kolor = ocena; regiony uszeregowane od najliczniejszych

Typy miast

klasyfikacja po charakterze ośrodka; liczba kandydatów i średnia punktów