Charakterystyka
Miasto lokowane w 1351 r. przez opatów świętokrzyskich na mocy przywileju Kazimierza Wielkiego, na dogodniejszym miejscu niż starsza wieś (dziś Stara Słupia), i przez cały okres staropolski własność benedyktynów. Jego funkcją gospodarczą była obsługa pielgrzymek na Święty Krzyż — w 1405 r. przywilej targowy, w 1578 r. 21 warsztatów rzemieślniczych, młyn i stępa; po kasacji klasztoru w 1819 r. ośrodek podupadł i w 1869 r. utracił prawa miejskie, odzyskane dopiero 1 stycznia 2019 r. Z substancji zabytkowej materiał wykazuje kościół św. Wawrzyńca z 1678 r. i Dom Opata, oba w rejestrze, oraz odsłonięte dymarki z I–III w.; obiekty oznaczone w OSM jako historic to niemal wyłącznie kapliczki i krzyże przydrożne. Najcenniejszy zabytek — pobenedyktyński zespół klasztorny i przedchrześcijańskie obwałowania na Łysej Górze, pomnik historii z 2017 r. — formalnie należy do miasta jako część Święty Krzyż, ale leży na szczycie, poza jego rdzeniem. Ludność wynosi 1346 osób wobec 3350 przed II wojną światową; w 1941 r. Niemcy utworzyli tu getto dla ok. 2500 Żydów, wywiezionych w październiku 1942 r. do Treblinki.
Ocena w rubryce
| Kryterium | Ocena | Waga | Uzasadnienie |
|---|---|---|---|
| K1 Czytelność układu | 3 | ×1,75 | W OSM istnieje obiekt o nazwie „Rynek" i 744 budynki przy 60 ulicach w promieniu 600 m, ale ani artykuł, ani arkusz nie mówią nic o regularności założenia, pierzejach ani ochronie układu — lokacja z 1351 r. jest udokumentowana, jej czytelność w terenie nie. |
| K2 Substancja zabytkowa | 3 | ×1,75 | Dwa obiekty rejestrowe w samej osadzie (kościół św. Wawrzyńca z 1678 r., nr rej. A.437; Dom Opata, nr rej. A.438) plus in situ dymarki z I–III w. w Muzeum Starożytnego Hutnictwa, przy heritage = 0 i zaledwie jednej świątyni; wpisy historic to 4 kapliczki, 2 krzyże przydrożne, 3 pomniki i 1 grób, czyli nie substancja miejska, a pobenedyktyński zespół na Świętym Krzyżu (pomnik historii 2017) leży poza rdzeniem osady. |
| K3 Sytuacja krajobrazowa | 3 | ×1,25 | Artykuł lokuje miasto u stóp Łysej Góry, drugiego co do wysokości wzniesienia Łysogór, w otulinie Świętokrzyskiego Parku Narodowego, z Górą Chełmową 3 km na północny wschód i Górą Jeleniowską 5 km na południowy wschód; rzeka Słupianka i 2 zbiorniki wodne — sytuacja wybitna, ale dominantą jest góra, nie sylweta samej osady. |
| K4 Palimpsest kulturowy | 3 | ×1 | Nawarstwienie jest realne: hutnictwo z okresu wpływów rzymskich (24 stacje żużla w Łazach), przedchrześcijańskie obwałowania kamienne na Łysej Górze wymienione w uzasadnieniu pomnika historii, miasto duchowne benedyktynów od XIII w. do 1819 r. oraz getto z 1941 r. z ok. 2500 Żydów wywiezionych do Treblinki — brak jednak w tekście potwierdzenia, że ślad żydowski zachował się materialnie. |
| K5 Integralność wizualna | 4 | ×1,75 | Oba twarde wskaźniki rubryki wypadają czysto: bloki_600m = 0 i tylko 4 poligony przemysłowo-handlowe w promieniu 1500 m, a artykuł nie odnotowuje żadnych wyburzeń ani dewastacji. |
| K6 Żywotność | 3 | ×1 | Miejscowość jest siedzibą gminy z burmistrzem i liczy 1346 mieszkańców wobec 3350 przed 1939 r. i 1353 w 1946 r. — organizm działa, ale nie odbudował się od wojny, a jedyna wymieniona impreza (Dymarki) przypada na sierpień, co nie rozstrzyga życia poza sezonem. |
| K7 Genius loci | 4 | ×1,5 | Materiał wskazuje trzy zbiegające się elementy mitu miejsca: doroczny festyn archeologiczny Dymarki Świętokrzyskie z pokazami starożytnego wytopu żelaza, Muzeum Starożytnego Hutnictwa im. Radwana oraz Kamiennego Pielgrzyma z własną legendą (osobne hasło „Legenda o Pielgrzymie Świętokrzyskim"), wsparte historyczną funkcją etapu pielgrzymek na Święty Krzyż. |
Skala 0–5 w każdym kryterium. Wagi wyprowadzone z porównania z miastami, których zespół staromiejski uznano za pomnik historii — nie wpisane z góry. Maksimum 50 punktów; ocena wybitna od 36, znacząca od 33.
Zastrzeżenia. Materiał nie rozstrzyga kształtu ani stanu zachowania rynku: w OSM jest tylko nazwa „Rynek", a artykuł w ogóle nie omawia układu urbanistycznego i nie wspomina o objęciu go ochroną konserwatorską — K1 oparte na samej obecności obiektu i danych ilościowych [do weryfikacji]. W sekcji „Zobacz też" figurują hasła Synagoga, Stara Synagoga, Nowa Synagoga i Cmentarz żydowski w Nowej Słupi, lecz tekst nie mówi, czy obiekty te przetrwały; K4 opiera się na udokumentowanym getcie i historii własnościowej, nie na potwierdzonej substancji [do weryfikacji]. bloki_600m = 0 nie dowodzi braku zabudowy blokowej, a materiał milczy o stanie stolarki i ubytkach w pierzejach, co jest drugą połową kryterium K5 [do weryfikacji]. Środek pomiaru OSM jest przesunięty o 1642 m względem współrzędnej z Wikidanych — promienie liczone są od węzła place=town „Nowa Słupia" (ludność 1287), więc Święty Krzyż, formalnie część miasta, pozostaje poza promieniem 600 m i nie wpływa na liczbę budynków ani obiektów historic [do weryfikacji]. Żywotność poza sezonem turystycznym nie jest udokumentowana: artykuł wymienia wyłącznie sierpniowe Dymarki, nie podaje liczby lokali, szkół ani pracodawców [do weryfikacji].
Fakty
- Typ ośrodka
- prywatne miasto duchowne / ośrodek pielgrzymkowy u stóp Łysej Góry
- Dziś
- gm. Nowa Słupia, pow. kielecki, woj. świętokrzyskie
- Ludność
- ≈1,3 tys.
- Makroregion
- Góry Świętokrzyskie
- Mezoregion
- Góry Świętokrzyskie
- Województwo 1975–98
- kieleckie
- Prawa miejskie
- prawa miejskie utracone w 1869, odzyskane w 2019